پوکی استخوان

پوکی استخوان (osteoporosis) ساختار و استحکام استخوانها را تحت تاثیر قرار داده و احتمال شکستگی را بهویژه در ستون فقرات، استخوان لگن و مچ افزایش میدهد. این بیماری بیشتر در زنان پس از یائسگی رواج دارد؛ اما سیگار کشیدن و رژیم غذای ضعیف هم خطر ابتلا را افزایش میدهند. معمولا نشانهی ظاهری آشکاری ندارد؛ اما ضعیفشدن ستون فقرات ممکن است منجر به خمیدگی شده و آن جا درد استخوانی هم احساس شود. از یک اسکن اشعهی ایکس باعنوان DEXA، برای تشخیص این مشکل استفاده میشود. درمان این بیماری شامل داروهایی برای جلوگیری یا کاهش میزان از دست رفتن تراکم استخوان و تنظیمات غذایی شامل مصرف کلسیم، منیزیوم و ویتامین D بیشتر است.

وضعیت شیوع بیماری پوکی استخوان

در سراسر جهان، پوکی استخوان سالیانه موجب بیش از ۸/۹ میلیون شکستگی میشود. برآورد شده است که در کل جهان چیزی حدود ۲۰۰ میلیون زن دچار پوکی استخوان هستند. پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۵۰ در مقایسه با سال ۱۹۹۰، میزان شکستگی در استخوان لگن در اثر پوکی استخوان ۳۱۰ درصد در مردان و ۲۴۰ درصد در زنان افزایش پیدا کند. در ایران در سال ۲۰۱۰ تعداد ۵۰ هزار مورد شکستگی لگن گزارش شد و پیشبینی شده است این رقم در سال ۲۰۲۰ به ۶۲ هزار برسد. پوکی استخوان و استئوپنی از مشکلات رایج در میان ایرانیان دارای سن بیش از ۳۰ سال است. افزایش روند این بیماری در سالهای اخیر نشاندهندهی بروز یک مشکل سلامتی بحرانی در مردم ایران در آیندهای نزیک است. اگرچه بهعلت عدم هماهنگی بین نتایج مطالعات مختلف، برآورد میزان دقیق شیوع این بیماری در جمعیت ایران ممکن نیست. استئوپنی چیزی شبیه مرحله میانی استخوانهای سالم و استخوانهای دچار پوکی استخوان یا همان مرحلهی پیشگام پوکی استخوان است. در وضعیت استئوپنی استخوانها از حالت طبیعی ضعیفتر هستند؛ ولی هنوز به حدی نرسیدهاند که مثل حالت پوکی استخوان به راحتی دچار شکستگی شوند.

پوکی استخوان چیست؟

پوکی استخوان زمانی اتفاق میافتد که تراکم استخوان کاهش پیدا میکند و بدن به اندازهای که قبلا استخوان تولید میکرد، دیگر استخوان تولید نکند. این مشکل میتواند هم مردان و هم زنان را تحت تاثیر قرار دهد؛ ولی احتمال بروز آن در زنان بعد از یائسگی بهعلت کاهش ناگهانی در هورمون استروژن، هورمونی که بهطور طبیعی در برابر پوکی استخوان محافظت میکند، بیشتر است. با ضعیفتر شدن استخوانها، احتمال شکستگی آنها در نتیجهی افتادن یا حتی یک ضربهی کوچک بیشتر میشود.

پوکی استخوان، ضعیف شدن تدریجی استخوانها است

پوکی استخوان بهمعنای استخوان متخلخل است؛ استخوانها ضعیفتر میشوند و خطر شکستگی به ویژه در استخوان لگن، ستون فقرات و مچها بیشتر میشود. بافت استخوانی به طور پیوسته در حال بازسازی است و استخوانهای جدید، جایگزین استخوانهای قدیمی و آسیبدیده میشوند. از این راه بدن ساختار و تراکم استخوان را حفظ میکند. تراکم استخوان در حدود ۲۵ تا ۳۰ سالگی در بیشترین حد خود است. بعد از حدود ۳۵ سالگی، استخوانها شروع به ضعیفتر شدن میکنند. با افزایش سن، میزان تجزیه استخوانها بیش از ساخت آنها اتفاق میافتد و اگر این فرایند بیش از اندازه وجود داشته باشد، حاصل آن بروز پوکی استخوان است.

علایم و نشانههای پوکی استخوان

حرکت بافت استخوان به سمت پوکی استخوان، آهسته است. اغلب نشانهی ظاهری وجود نداشته و یک فرد ممکن است اصلا متوجه نشود که دارای این مشکل است تا زمانی که پس از یک تصادف کوچک یا افتادن یا حتی یک عطسه یا سرفه دچار شکستگی شود. شکستگی در ستون فقرات میتواند منجر به تغییراتی در حالت استقرار و ایجاد انحنا در ستون فقرات شود.

علل و عوامل خطرساز پوکی استخوان

تعدادی از عوامل خطرساز برای پوکی استخوان شناسایی شدهاند. برخی از آنها قابل اصلاحاند ولی از برخی از آنها نمیتوان اجتناب کرد.

سن: خطر پوکی استخوان بعد از ۳۵ سالگی افزایش مییابد، به ویژه پس از یائسگی

کاهش هورمونهای جنسی: به نظر میرسد که کاهش سطوح هورمون استروژن، تکثیر استخوان را با مشکل روبهرو میکند. در طول زندگی، تعادل هورمونی موضوع مهمی در ارتباط با ساخت استخوانها در سنین رشد و خفظ استحکام استخوانها در هنگام بزرگسالی است. برای مثال دورههای عادت ماهیانه منظم برای دختران و زنان جوان برای رسیدن به پتانیسل ژنتیکی رسیدن به حداکثر تودهی استخوانی مورد نیاز است. زنان دارای دورههای نامنظم (به استثنای زمان بارداری یا شیردهی ) باید با پزشک مشورت کنند. هر چه اقدامات سریعتری انجام شود، تاثیر آن روی کاهش خطر پوکی استخوان بیشتر است.

قومیت: سفیدپوستان و آسیاییها بیش از دیگر افراد، به پوکی استخوان حساس هستند.

ساختار استخوان: میزان خطر در استخوانهای بلند و یا باریک بیشتر است.

سابقهی شکستگی: فردی که قبلا یک شکستگی را تجربه کردهاست، احتمال بیشتری دارد که بهویژه پس از ۵۰ سالگی دچار مشکل پوکی استخوان شود.

اختلالات خوردن مانند بیاشتهایی عصبی یا پرخوری عصبی

مصرف بیش از حد الکل

سطوح پایین مصرف کلسیم، منیزیوم و ویتامین D در نتیجهی عوامل مربوط به رژیم غذایی، مشکلات جذب و یا استفاده از برخی داروها

عوامل ژنتیکی: داشتن عضوی از خانواده که دچار شکستگی و پوکی استخوان است به معنای احتمال بیشتر ابتلا به پوکی استخوان در فرد است. اگر والدین فرد بیش از دو و نیم سانتیمتر از قد خود را از دست بدهد یا حالت خمیده پیدا کنند، این میتواند نشانهای از وجود استعداد ژنتیکی پوکی استخوان در آن خانواده باشد. داشتن سابقهی خانوادگی شکستگی استخوان در لگن یا ستون فقرات نیز عامل دیگری است. برخی از افراد دارای گرایش ژنتیکی بالایی برای ابتلا به پوکی استخوان هستند. احتمالا چندین ژن وجود دارند که احتمال بروز این بیماری را افزایش میدهند. گرایش ژنتیکی برای ابتلا به پوکی استخوان از والدین به فرزندان انتقال پیدا میکند. بالاترین میزان تراکم استخوان توسط ژنتیک فرد تعیین میشود. اگر فرد دارای گرایش ژنتیکی بالایی برای ابتلا به پوکی استخوان باشد، این اوج تراکم استخوان در آن فرد ممکن است از حد میانگین پایینتر باشد. از طرف دیگر اگر فرد دارای والدینی با استخوانهای محکم باشد، این عامل مهمی است که تعیین کنندهی شانس فرد برای داشتن استخوانهای محکم است. البته اگر فردی دارای زمینهی ژنتیکی پوکی استخوان باشد، امکان کاهش دادن خطر ابتلا یا کاهش شدت بیماری از طریق راهکارهایی وجود دارد.

عدم فعالیت و کم تحرکی: ورزشهایی که با تحمل وزن همراه هستند، میتوانند به پیشگیری از پوکی استخوان کمک کنند. این ورزشها با اعمال فشار روی استخوانها موجب تحریک رشد آنها میشوند.

داروها و مشکلات سلامتی: برخی داروها یا بیماریها موجب تغییراتی در سطوح هورمونی شده و برخی نیز موجب کاهش تودهی استخوانی میشوند. مثالهایی از بیماریهایی که روی سطوح هورمونی اثر میگذارند، پرکاری تیروئید، پرکاری پاراتیروئید و بیماری کوشینگ هستند.

بیماریهایی که موجب افزایش خطر ابتلا به پوکی استخوان میشوند، عبارتند از: سرطان، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) و بیماری مزمن کلیوی، برخی از بیماریهای خودایمنی نظیر روماتیسم مفصلی و روماتیسم ستون فقرات و کورتیکواستروئیدها شامل پردنیزون و پردنیزولون

سلامتی...